aktualnosci
novae
fortyfikacje novae
nieinwazyjne
aneks
krym
dalmatia
dacia


NOVAE - ANEKS



Badania na terenie canabae i późnoantycznego aneksu

Zasadnicza część cywilnego osiedla przyobozowego (canabae) w Novae położona była po stronie zachodniej obozu, zaraz za monumentalną bramą (porta principalis sinistra). Badania wykopaliskowe po tej stronie fortecy mają dość ograniczony zasięg z uwagi na istniejące współcześnie prywatne parcele. Jedynym odkrytym dotychczas obiektem jest rezydencja o charakterze oficjalnym (tzw. willa poza murami) badana od wielu lat przez bułgarskich archeologów. Jednakże część osiedla przyobozowego znajdowała się również po stronie południowo-wschodniej, na nieco wyniesionym terenie pomiędzy doliną rzeczki Dermendere (dopływu Dunaju) a tylną częścią obozu (retentura). Na północ od tego miejsca, gdzie teren naturalnie opada w dół ku Dunajowi mógł znajdować się amfiteatr. £ącznie cały ten teren zajmował powierzchnię około 8 ha.



Novae LR

Prawdopodobnie pod koniec III w. wschodni mur obozu legionowego został rozebrany, a cały teren położony na wschód od twierdzy został otoczony grubymi murami. Te późne fortyfikacje Novae były badane przez Ekspedycję Bułgarską w latach 60-tych i 70-tych. Odkryte wówczas mury pozwoliły nakreślić zarys planu późnoantycznego miasta, które zajmowało łącznie około 26 ha. Jednakże, wciąż niewiele wiadomo o zabudowie wewnętrznej tej części Novae, a także zmianach jakie miały miejsce od czasu istnienia canabae do końca istnienia miasta.


PLAN Jednym z rezultatów badań bułgarskich było odkrycie pochówków z epoki brązu oraz pojedynczych znalezisk z epoki wczesnego żelaza. Na tej podstawie wiemy, że teren na wschód od późniejszego obozu legionowego był zasiedlony już w kilka stuleci przed przybyciem Rzymian. Spodziewamy się, że także nasze badania pozwolą ustalić, czy osadnictwo w tym miejscu trwało aż do przybycia Rzymian, czy też nie.

PLAN W roku 2017 rozpoczęliśmy trzyletni projekt badawczy, którego celem będzie ustalenie losów tej części osiedla przyobozowego oraz późnoantycznego miasta. Projekt, realizowany przez Insytutut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem dr Agnieszki Tomas otrzymał finansowanie Narodowego Centrum Nauki (Nr projektu 2015/19/B/HS3/01790). Podejmiemy próbę ustalenia chronologii (dziejów użytkowania) tego terenu, jego funkcji i roli jako części osiedla przyobozowego, a także przyczyn, dla których miejsce to otoczono murami w okresie późnoantycznym. Spróbujemy dowiedzieć się w jakich warunkach mieszkali i czym zajmowali się mieszkańcy tej części canabae, czy w czasie niepokojów i najazdów barbarzyńskich istniejące tu budynki uległy zniszczeniu i czy w okresie późnoantycznym doszło do zmiany funkcji tego miejsca.


Analogiczne aneksy, czyli dodatkowe linie murów, kóre powstały w okresie późnoantycznym znane są także z innych stanowisk obszaru dolnodunajskiego. Niemal we wszystkich przypadkach dokładny czas ich powstania i funkcja jaką pełniły te dodatkowe dzielnice nie jest dokładnie wyjaśniona. Jedna z koncepcji wskazuje na konieczność ochrony mieszkańców żyjących poza obrębem murów obronnych, zarówno obozów legionowych, jak i miast cywilnych w okresie niszczycielskich najazdów barbarzyńskich, które nękały prowincje rzymskie od lat 30-tych III w (A. Poulter). Inna teoria wskazuje na konsekwencje zmian reorganizacji armii, w wyniku której stacjonujące dotychczas w jednym obozie legiony liczące około pięciu tysięcy żołnierzy zostały podzielone na mniejsze garnizony, a ich miejsca stacjonowania stopniowo zaczęły przybierać formę miast z obsadą wojskową i nowymi miejscami zakwaterowania wojska, z czasem także sprzymierzonych barbarzyńców (T. Sarnowski). Ostatnia, bardzo intrygująca teoria, wskazuje na fakt, że powstanie aneksów zbiega się w czasie z ewakuacją zagrożonej prowincji Dacja położonej po drugiej stronie Dunaju, a zatem powiększenie miast i obozów po drugiej stronie rzeki mogło wynikać z konieczności przyjęcia imigrantów z Dacji (M. Zahariade). Ta ostatnia teoria staje się obecnie szczególnie interesująca, z uwagi na aktualne wydarzenia społeczne i problem migracji w Europie.

Agnieszka Tomas

Znaczna część stanowiska jest zniszczona nielegalnymi wykopami poszukiwaczy skarbów. Jednym z naszych celów jest zadokumentowanie pozostałości, które bezpowrotnie znikają w wyniku tych działań.














Badania w roku 2017

Na podstawie wyników badań nieinwazyjnych prowadzonych w latach 2012-2014 wybraliśmy trzy miejsca, gdzie spodziewaliśmy się odkryć budowle położone w obrębie aneksu. Czwarty wykop, położony bliżej murów obronnych, został wybrany jako miejsce, gdzie spodziewamy się odsłonić nienaruszony układ warstw archeologicznych, a co za tym idzie, ustalić chronologię użytkowania tego miejsca - od najwcześniejszego okresu pojawienia się w tym miejscu ludzi aż po czasy nowożytne. W dwóch wykopach odsłoniliśmy fragmenty zabudowy w postaci dość rozległych pomieszczeń o charakterze mieszkalnym i gospodarczym. Zabytki znalezione wewnątrz budowli bezsprzecznie wskazują na cywilny charakter osiedla. Wśród znalezisk są bowiem fragmenty zabawek dziecięcych i pierścionki.


Badania w roku 2018

Przełomowym odkryciem w roku 2018 było odsłonięcie fragmentu cmentarzyska przyobozowego na terenie badanego przez nas aneksu Novae. Na wysokości fundamentów późnonantycznej budowli odkryliśmy dwa groby przykryte dużymi płytami suspensury tworzącymi zadaszenia nad jamami grobowymi. Płyty nosiły stemple legionowe LEG I ITAL. Groby zawierały szczątki pokremacyjne oraz stosunkowo bogaty inwentarz składający się m.in. z dzbanków, czarek, kadzielnic, lampy terakotowej oraz metalowych elementów ubioru i przedmiotów złożonych wraz ze zmarłym. W jednym z grobów znaleziono monetę Antonina Piusa, która wraz z inwentarzem grobowym datuje je na drugą połowę II w. n.e. Od początku IV w. na miejscu dawnego cmentarzyska powstały zabudowania o charakterze gospodarczym i rzemieślniczym, o czym świadczy odkrycie pozostałości pieca do wytopu szkła i wiele przedmiotów, które mogły służyć rzemieślnikom jako surowce wtórnego użytku.
O odkryciach w sezonie 2018 możecie przeczytać tutaj, a także posłuchać wywiadu z kierownikiem badań dr hab. Agnieszką Tomas tutaj


Badania wykopaliskowe poprzedziły badania nieinwazyjne na terenie osiedla przyobozowego (canabae) oraz innych punktów osadniczych w okolicy. ZOBACZ WIĘCEJ

Agnieszka Tomas, Tomasz Dziurdzik, Emil Jęczmienowski, Anna Mech

Publications:

A. Tomas (with P. Vladkova), Extramural area [in] Novae. An archaeological Guide (T. Sarnowski ed., A.B. Biernacki, P. Vladkova, M. Lemke), Warszawa 2012, 77-92.
A. Tomas, Canabae legionis I Italicae: state of research on civil settlements accompanying the legionary camp in Novae (Lower Moesia) compared to relevant Lower Danubian sites, Światowit L/A, 2011-2012 (2013), 155-168.
A. Tomas, Living with the Army I. Civil Settlements near Roman Legionary Fortresses in Lower Moesia, Warszawa 2017
A. Tomas, Castra et canabae legionis. Organizacja przestrzeni i administracja cywilnych osiedli przy rzymskich obozach legionowych [w] Między murami miasta a ścianami koszar – garnizony i historia miejska na przestrzeni dziejów [=Zeszyty Naukowe UJ. Prace Historyczne 145 (4)], Kraków 2018, 665–683
A. Tomas, Civil settlement at Novae (Moesia inferior) [in] Limes XXIII. Proceedings of the 23rd International Congress of Roman Frontier Studies Ingolstadt, Germany, September 2015, C.S. Sommer, S. Matesić [eds.], Ingolstadt 2018, 748-755



Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 10
przyznanych na podstawie decyzji numer 2015/19/B/HS3/01790